Người dịch: ThS. Bùi Tiến Huân - ThS. Lê Thị Thu Liễu 

Bài dịch được tổng thuật từ tài liệu báo cáo tổng kết của Anna Clark, Khoa Giáo dục học, trường ĐH Monash, Úc (Nguồn: http://www.historyteacher.org.au/files/200804_HistoryTeachingReport.pdf.)

Giới thiệu

Giảng dạy lịch sử là một thách thức ở Úc và Canada. Những cuộc tranh luận về các vấn đề liên quan đến quốc sử tại các buổi triển lãm ở các bảo tàng, các lễ kỷ niệm của quốc gia và các vấn đề được viết trong sách giáo khoa luôn diễn ra sôi nổi và thu hút được nhiều sự quan tâm của giới chuyên môn ở Úc và Canada. Mặc cho sự bùng phát từ những "cuộc chiến luận về lịch sử", những bài báo với nhiều tựa đề khác nhau nhằm công kích kiến thức của giới trẻ chính là lời nhắc nhở thường xuyên về sự thiếu quan tâm và thờ ơ được thể hiện rất rõ ràng của họ đối với lịch sử. Những cuộc tranh luận chính trị nóng bỏng, những bình luận sôi nổi trên các phương tiện truyền thông và trên nhiều diễn đàn của công chúng trong đó, mỗi bình luận/tranh luận đều thể hiện sự quan tâm đối với lịch sử của quốc gia, nhưng điều này dường như đã không được chuyển tải vào trong các lớp học.

Câu hỏi là tại sao: Tại sao có quá nhiều học sinh Úc và Canada vẫn tiếp tục cho rằng lịch sử quốc gia là "nhạt nhẽo" trong khi các cuộc tranh luận công khai về quá khứ, làm nóng lòng dư luận lại dường như không phải vậy? Câu trả lời nằm trong chính các lớp học. Các cuộc thi lịch sử xuất hiện rộng khắp và sôi nổi trên các phương tiện truyền thông, thu hút được nhiều sự quan tâm của công chúng nhưng việc lý giải làm thế nào để dạy và học lịch sử trong nhà trường thì vẫn chưa được chú trọng. Do vậy, một dự án nghiên cứu định tính nhằm khảo sát quan điểm của các giáo viên và học sinh về lịch sử quốc gia đã được thực hiện thông qua các cuộc phỏng vấn trên khắp nước Úc và Canada.

Dưới sự tài trợ của Quỹ Tài trợ Khám phá (Discovery Grant) từ Hội đồng nghiên cứu của Úc, dự án này được thực hiện bởi Tony Taylor và Anna Clark đến từ Đại học Monash, Stuart Macintyre từ Đại học Melbourne và Carmel Fahey từ Đại học Sidney.

Tổng quan về các kết quả nghiên cứu

Trong các cuộc phỏng vấn, giáo viên, học sinh và cán bộ phụ trách chương trình học đã cho biết những suy nghĩ của họ về giáo dục lịch sử tại Úc và Canada. Ý kiến của các đối tượng này được chia thành 5 chủ đề để thảo luận trong báo cáo này, phản ánh mối quan tâm của những người tham gia về thực trạng giảng dạy lịch sử quốc gia cũng như ý kiến của các đối tượng liên quan về việc làm thế nào để môn lịch sử được dạy và học một cách tốt nhất.

1. Vấn đề về sự trùng lặp chủ đề giảng dạy

2. Sự cần thiết phải có nguồn tài liệu đầy đủ và vấn đề về phát triển chuyên môn cho giáo viên dạy sử

3. Đặt vấn đề về cách tiếp cận mang tầm quốc gia đối với giáo dục lịch sử

4. Tầm quan trọng đặc biệt của giáo viên lịch sử

5. Thu hút học sinh trong các lớp học lịch sử

Bối cảnh

Giảng dạy lịch sử ở Úc bị chi phối bởi nhận thức phổ biến rằng lịch sử là nhàm chán và lặp đi lặp lại. Một học sinh đã bình luận trong một nghiên cứu tại bang Victoria vào năm 1975 rằng: "Chúng ta lãng phí quá nhiều thời gian để học lịch sử Úc, trong khi có rất ít mối quan tâm để tìm hiểu. Đây là lúc chúng ta phải đối mặt với thực tế này thay vì cố gắng giả ngơ rằng Úc đã có một lịch sử rất thú vị" (News and Notes, 1975). Hai mươi năm sau, những câu trả lời cho nghiên cứu của Christine Halse (Halse, 1997) về tình trạng giảng dạy lịch sử ở các trường trung học New South Wales dường như trùng khớp với ý kiến này. Một học sinh phàn nàn rằng: "Chúng tôi đã học tất tần tật lịch sử của Úc kể từ năm lớp 4. Nó đã quá nhàm chán sau một thời gian dài" hay phản ứng của một học sinh khác "Chúng tôi đã học lịch sử Úc liên tục từ lớp 3, 4, 5, 6, 7, 8 và 9" hay "Nó thật buồn tẻ. Thà ngồi không còn hơn" (Halse, 1997).

Tình trạng học sinh không quan tâm đến quốc sử được ghi nhận qua một loạt những báo cáo công bố rằng mức độ hiểu biết lịch sử của học sinh là rất kém. Năm 1994, Civics Expert Group đã công bố kết quả một cuộc khảo sát cho thấy giới trẻ ở Úc có sự hiểu biết rất hời hợt về lịch sử chính trị và thể chế đất nước. Năm 1997, nghiên cứu thực hiện bởi Hội đồng Quốc gia Kỷ niệm 100 năm thành lập Liên bang Úc (Council for the Centenary of Federation) đã thừa nhận sự thờ ơ của giới trẻ Úc đối với quốc sử qua số liệu thống kê đáng báo động rằng chỉ có 18% đối tượng được phỏng vấn biết Edmund Barton là vị thủ tướng đầu tiên của Úc, trong khi 43% đối tượng được hỏi không biết ý nghĩa "liên bang" là gì? (Taylor, 2001). Theo một báo cáo liên bang về quyền và nghĩa vụ công dân được thực hiện vào năm 2006 cho biết, chỉ có khoảng 23% học sinh lớp 10 biết lễ Quốc Khánh của Úc, tức là ngày kỷ niệm người Anh lần đầu tiên đặt chân đến tiểu lục địa năm 1788 (MCEETYA, 2006).

Tình trạng thiếu hiểu biết về lịch sử đất nước chỉ làm tăng thêm sự lo lắng vốn đã phổ biến rộng khắp về công tác giáo dục lịch sử tại Úc. Chẳng hạn vào đêm trước ngày quốc khánh Úc năm 2006, Thủ tướng John Howard đã công khai chỉ trích việc giảng dạy lịch sử Úc và lên tiếng kêu gọi phục hồi môn lịch sử trong nhà trường. Chỉ có "đổi mới và khôi phục tận gốc" việc giảng dạy lịch sử Úc mới có thể nuôi dưỡng sự gắn bó lâu dài với quá khứ của quốc gia. Ông nói: "Cuối cùng, những người trẻ tuổi có nguy cơ bị tước quyền kế thừa từ cộng đồng của họ nếu cộng đồng thiếu can đảm và tự tin để giảng dạy lịch sử của mình" (Howard, 2006).

Tuy nhiên, không chỉ riêng gì Úc mới xảy ra tình trạng tiến thoái lưỡng nan như vậy. Theo báo cáo của Finn và Ravitch (1987), ở Hoa Kỳ,  kết quả điều tra của gần 8.000 học sinh cho thấy một thế hệ bị "tàn tật nghiêm trọng" bởi chính sự thiếu hiểu biết về lịch sử quốc gia của họ. Năm 2001, báo British Daily Telegraph đã tường thuật mối quan tâm sâu sắc của công chúng về kết quả một cuộc khảo sát trong đó thật kinh ngạc khi một số học sinh nghĩ rằng Adolf Hitler là thủ tướng của Anh quốc trong thế chiến thứ hai (!) (Lightfoot, 2001). Năm 2002, sử gia New Zealand, James Belich đã tỏ ra bất bình khi nhiều học sinh tìm hiểu về vương triều Tudor [1] hơn là tìm hiểu về lịch sử của đất nước họ (Catherall, 2002).

Ken Osborne cũng đã mô tả một bối cảnh tương tự như thế ở Canada, nơi các nhà giáo dục từ lâu đã chỉ trích rằng các tiết học lịch sử có nội dung ôm đồm và nói chung  không gây được hứng thú cho học sinh (Osborne 2003). Mặt khác, tình trạng học sinh miễn cưỡng tham gia học môn Sử cũng tiếp tục tạo ra sự lo lắng và bất an tương đối lớn. Cảm giác của mỗi người về cuộc khủng hoảng đã trở thành sự thật: kỳ vọng về những gì học sinh nên tìm hiểu tiếp tục gây thất vọng bởi thái độ thờ ơ rõ ràng của họ đối với lịch sử (Sears và Hyslop-Margison 2007). Thật vậy, nhà giáo dục lịch sử Mỹ Wineburg (2001: 306-307) đã lưu ý một cách đầy châm biếm rằng "Cả thế giới đã bị đảo lộn trong tám mươi năm qua nhưng có một điều không hề thay đổi đó là trẻ em không hiểu gì về lịch sử".

Vì thế, năm 1997, kết quả của cuộc khảo sát về hiểu biết đất nước của thanh niên Canada (Canada Day Youth History Survey) được công bố bởi Học viện Canada đã báo trước được sự phẫn nộ từ phía công chúng (Dominion Institue, 1997). Cũng giống như giới trẻ Úc, giới trẻ Canada đã "thất bại" hoàn toàn với bài kiểm tra kiến thức lịch sử đất nước mình. Và một số bản tin đã tuyên bố rằng tương lai của Canada đang bị đe dọa. Cụ thể là trong bài xã luận đăng trên tờ Edmonton Journal, một câu hỏi đã được đặt ra: "Làm thế nào một quốc gia có thể tồn tại mà không tôn vinh quá khứ, không tự hào về những thành tựu đạt được cũng như không có các câu chuyện thần thoại của riêng mình" (Editorial, 1997); Joanne Harris Burgess phát biểu trong tạp chí Globe and Mail rằng: "Đây không phải là lỗi của học sinh mà chính các khóa học lịch sử Canada tại trường trung học của chúng ta đã thất bại..." "Đó là sự thất bại mà chúng ta, với tư cách là một quốc gia, không thể nào gánh nổi " (Harris Burgess, 1997). Thậm chí thủ tướng Jean Crétien, trong một bài phát biểu trước Nghị viện, đã phàn nàn về tình trạng kém hiểu biết lịch sử của thế hệ trẻ: "Không thể chấp nhận rằng thanh niên ngày nay biết rất rõ về máy tính nhưng lại biết rất ít về đất nước mình" (trích từ Granatstein 1998: 147).

Các cuộc khảo sát như vậy thực sự là lời nhắc nhở "đáng băn khoăn" đối với sự thiếu quan tâm về lịch sử của giới trẻ. Việc khước từ rõ ràng của những học sinh đối với việc kết nối với quốc sử có thể tự cản trở chính bản thân họ trong việc hòa nhập với đất nước: làm thế nào mà các học sinh có thể bỏ phiếu bầu cử nếu họ không hiểu gì về các thể chế chính trị của đất nước? Liệu họ có hiểu được xã hội đương đại của Úc hoặc Canada nếu họ không quan tâm tìm hiểu lịch sử của đất nước?

Tuy nhiên, lý do đằng sau sự thờ ơ của giới trẻ đối với quốc sử vẫn còn rất mơ hồ. Những nghiên cứu kế tiếp sau đó xác nhận rằng rất nhiều các học sinh tỏ rõ sự thờ ơ đối với quốc sử cũng đang phải đương đầu hết sức khó khăn với những kiến thức lịch sử và chính trị cơ bản nhưng bản thân họ cũng không giải thích được lý do tại sao. Mặc dù các cuộc tranh luận công khai về tình trạng giáo dục lịch sử quốc gia nhắc lại rất nhiều bình luận liên quan, phía các nhà chức trách về giáo dục hầu như vẫn có rất ít tiếng nói về vấn đề này. Chẳng hạn giáo viên và học sinh suy nghĩ gì về việc dạy và học lịch sử? Có cần bắt buộc phải dạy - học lịch sử trong nhà trường? Và, làm thế nào để các nhà thiết kế chương trình lồng ghép lịch sử quốc gia vào? Trong khi cuộc khủng hoảng về dạy - học lịch sử quốc gia chi phối mối quan tâm của công chúng về môn học này, dự án này xem xét những cách thức mà giáo viên và học sinh tiếp cận lịch sử Úc và Canada ở trường học.

Phương pháp

Dự án chung giữa Úc và Canada được thực hiện để thay đổi trọng tâm của các cuộc tranh luận về vấn đề nhận thức của giới trẻ đối với việc học lịch sử quốc gia thoát khỏi các thảo luận đầy căng thẳng để trở lại đúng nơi nảy sinh vấn đề  đó chính là các lớp học. Bằng cách xem xét các kinh nghiệm của giáo viên và học sinh ở hai quốc gia, bối cảnh cụ thể của từng quốc gia và từng địa phương, dự án đặt bối cảnh lớp học vào trung tâm của sự hiểu biết về giáo dục lịch sử quốc gia.

So sánh này là thích hợp bởi một số lý do. Hai quốc gia Úc và Canada, ngoài một số điểm khác biệt đáng chú ý, có các điểm tương đồng về lịch sử và giáo dục [2] cũng như diện tích và dân số. Bài học lịch sử cho thấy, một mặt, họ đã lập nên những xã hội hòa hợp, đa văn hóa với sự hòa giải và quyền lợi cho người bản địa; mặt khác, họ phải đối mặt với các vấn đề liên quan đến bản sắc dân tộc trong một xã hội đa nguyên hiện đại. Khác với Anh và Nhật Bản, hai quốc gia này được hình thành bởi các liên bang với hệ thống giáo dục độc lập [3]. Điều này sẽ làm gia tăng các câu hỏi quan trọng về dạy lịch sử "quốc gia" trên phạm vi địa lý rộng lớn (và trong trường hợp của Québec, là địa phương bao gồm nhiều khu vực có nền văn hóa và ngôn ngữ khác nhau) [4].

Nghiên cứu so sánh này là nghiên cứu định tính. Dự án không được thiết kế để kiểm tra kiến thức lịch sử của học sinh mà nhằm tìm hiểu ý kiến của học sinh và giáo viên về việc học tập và giảng dạy lịch sử. Phương pháp này sẽ thu được kinh nghiệm dạy - học của các đối tượng này và mang lại một viễn cảnh mà phần lớn đã bị bỏ qua trong các cuộc tranh luận về giảng dạy quốc sử tại hai quốc gia này.

Dự án tập trung vào kinh nghiệm của học sinh trung học. Trước tiên, đây là nơi mà hầu hết lịch sử Úc và Canada được dạy một cách rõ ràng trong riêng từng quốc gia. Hơn nữa, giáo viên lịch sử cấp trung học chắc hẳn đã được đào tạo bài bản về lịch sử giáo dục, điều này rất quan trọng để gây dựng một ý thức chuyên nghiệp về cách thức giảng dạy tốt môn học. Những lớp giữa và trên của bậc trung học cũng là nơi bản thân các em học sinh đã có sự hiểu biết tương đối về lịch sử quốc gia. Ở cấp tiểu học, việc dạy lịch sử quốc gia thường bắt đầu bằng cách giáo dục học sinh chú ý đến gia đình và cộng đồng địa phương. (Cần phải bổ sung rằng trong khi dự án này tập trung vào quan điểm của học sinh và giáo viên trung học, nghiên cứu định tính vào những lớp học đầu tiên sẽ đem lại lợi ích lớn lao cho sự hiểu biết của chúng ta về giáo dục lịch sử quốc gia.)

Thay vì phỏng vấn từng học sinh, các nhà nghiên cứu phỏng vấn học sinh theo các nhóm nhỏ tập trung để tránh tâm lý lo sợ của các em. Nếu bị phỏng vấn một mình, các em có thể cảm thấy cuộc phỏng vấn giống như một cuộc thẩm vấn hoặc kiểm tra hơn là một cuộc trò chuyện về việc học lịch sử quốc gia. Ngược lại, trong một nhóm quá lớn, tiếng nói của một cá nhân có thể bị bỏ sót. Vì vậy, một nhóm điển hình chỉ nên khoảng từ năm hoặc sáu học sinh để tạo ra một sự cân xứng tương đối giữa việc đánh giá ý kiến của từng cá nhân học sinh và ý kiến của các học sinh thông qua các cuộc thảo luận trong nhóm.

Cuộc khảo sát này đã phỏng vấn 182 học sinh cấp trung học khác nhau, từ lớp 9 đến lớp 12 cùng với 43 giáo viên lịch sử và 21 cán bộ phụ trách chương trình giảng dạy từ tất cả 8 tiểu bang và vùng lãnh thổ của Úc (tổng số là 246 người) so với 78 người tham gia (56 học sinh, 17 giáo viên và 5 cán bộ phụ trách chương trình giảng dạy) tại 4 tỉnh của Canada bao gồm British Columbia, Ontario, Québec và New Brunswick. Mười một qui tắc dự kiến đã được đưa ra khi thực hiện dự án này (8 ở Úc và 3 ở Canada), trong đó tên của các giáo viên và học sinh đã được thay đổi so với tên thật, các trường được tiến hành phỏng vấn và các cán bộ phụ trách chương trình và các sở giáo dục đại diện cũng được giấu tên theo đúng qui trình bảo mật trong nghiên cứu khoa học bởi các cuộc phỏng vấn này tập trung vào những chính sách quan trọng của đất nước.

Lịch trình phỏng vấn được chia thành năm phạm vi đề tài, với những câu hỏi về: (i) Lịch sử địa phương và khu vực, (ii) lịch sử thời tiền thực dân/bản địa, iii) Sự thành lập liên bang [5], (iv) Quốc gia thời Chiến tranh, và (v) Lịch sử chính trị đương đại. Những người tham gia đã được hỏi về thái độ của họ đối với lịch sử dân tộc nói chung (làm thế nào họ nhận biết được lịch sử quốc gia và ý kiến của họ về việc môn lịch sử nên được giảng dạy như thế nào trong nhà trường). Sở dĩ 5 đề tài này được lựa chọn là bởi vì các đề tài phản ánh các chủ đề và mốc thời gian quan trọng trong lịch sử Úc và Canada, cũng như đã tạo ra cuộc tranh luận công khai, có ý nghĩa ở cả hai quốc gia này. Các chủ đề bắt buộc phải tiêu biểu trong giáo trình lịch sử của mỗi bang, vùng lãnh thổ của Úc và các tỉnh thành của Canada nhằm thực hiện các so sánh quan trọng về các quyền thực thi pháp lý của hai quốc gia.